Wiktor Zając
Poniżej przedstawiamy chronologiczny przebieg obu postępowań.
Początki ochrony Zatrasia
Historia ochrony konserwatorskiej Zatrasia sięga wczesnych lat dwutysięcznych. W 2003 r. Stowarzyszenie Architektów Polskich (SARP) opracowało listę dóbr kultury współczesnej, obejmującą najcenniejsze przykłady powojennej architektury i urbanistyki. Wśród wyróżnionych założeń znalazły się m.in. Serek Żoliborski, Sady Żoliborskie I i II oraz Zatrasie.
Kolejnym ważnym krokiem było uchwalenie w grudniu 2007 r. miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla osiedla Zatrasie. Plan uwzględnił wcześniejsze ustalenia i objął osiedle ochroną jako dobro kultury współczesnej. Oznaczało to, że już na długo przed pojawieniem się kwestii wpisu do rejestru zabytków walory urbanistyczne Zatrasia były uznawane przez miasto za wymagające zachowania.
Droga do włączenia Zatrasia do Gminnej Ewidencji Zabytków
Przełom nastąpił w 2016 r., kiedy Generalna Konserwator Zabytków dr Magdalena Gawin wydała wytyczne wskazujące, że wartościowe zespoły powojennego modernizmu – zwłaszcza znajdujące się na liście dóbr kultury współczesnej SARP – mogą zostać ujęte w gminnych ewidencjach zabytków.
W tym samym czasie powstała tzw. „Lista Krasuckiego”, obejmująca kilkadziesiąt najcenniejszych warszawskich realizacji modernistycznych przewidzianych do objęcia ochroną ewidencyjną. W sierpniu 2016 r. do GEZ wpisano Sady Żoliborskie I.
W październiku 2017 r. Stowarzyszenie Zatrasie wystąpiło do Biura Stołecznego Konserwatora Zabytków z wnioskiem o objęcie Zatrasia Gminną Ewidencją Zabytków.
18 kwietnia 2018 r. Zarządzeniem Prezydenta m.st. Warszawy do GEZ zostały wpisane zarówno Serek Żoliborski, jak i osiedle WSM Zatrasie.
Spór o Gminną Ewidencję Zabytków
Od momentu wpisania do GEZ rozpoczął się kilkuletni spór pomiędzy władzami WSM a organami konserwatorskimi.
6 kwietnia 2019 r., mimo że w porządku obrad zebrania mieszkańców nie przewidziano punktu dotyczącego ochrony konserwatorskiej, przyjęto stanowisko sprzeciwiające się pozostawieniu osiedla w GEZ. Uchwałę podjęto pod koniec zebrania, kiedy część mieszkańców opuściła już salę. Podczas dyskusji przedstawiano argument, że wpis do GEZ uniemożliwia wykonywanie remontów. Od tego momentu zarząd WSM rozpoczął działania zmierzające do usunięcia osiedla z ewidencji.
W latach 2019–2021 Spółdzielnia kierowała liczne pisma do Prezydenta m.st. Warszawy oraz organów konserwatorskich, domagając się wykreślenia Zatrasia z GEZ. Równocześnie zwrócono się o interwencję do Rzecznika Praw Obywatelskich Adama Bodnara.
W czerwcu 2021 r. WSM skierowała sprawę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Postępowanie zostało zawieszone do czasu rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny.
11 maja 2023 r. Trybunał Konstytucyjny uznał, że przepisy umożliwiające wpis do GEZ bez zapewnienia właścicielowi odpowiednich środków ochrony prawnej są niezgodne z Konstytucją. Wyrok nie powodował jednak automatycznego wykreślenia obiektów z ewidencji – dawał jedynie właścicielom możliwość dochodzenia swoich praw przed sądami administracyjnymi.
Na tej podstawie 3 listopada 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny uwzględnił skargę WSM i orzekł o wykreśleniu Zatrasia z GEZ. Wyrok nie był jednak prawomocny, ponieważ Miasto Stołeczne Warszawa wniosło skargę kasacyjną.
Ostatecznie 23 czerwca 2026 r. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną miasta, co spowodowało definitywne wykreślenie Zatrasia z Gminnej Ewidencji Zabytków.
Równolegle rozpoczęło się postępowanie o wpis do rejestru zabytków
Niezależnie od sporu dotyczącego GEZ już w czerwcu 2020 r. Stowarzyszenie Żoliborzan złożyło do Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków wniosek o wpisanie Zatrasia do rejestru zabytków. Wniosek przez ponad trzy lata nie został rozpoznany.
Sytuacja zmieniła się 27 października 2023 r., kiedy ówczesny Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków prof. Jakub Lewicki wszczął z urzędu postępowanie administracyjne. Stało się to w momencie, gdy sprawa dotycząca wykreślenia Zatrasia z GEZ trafiła na wokandę Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.
Od listopada 2023 r. zaczęła obowiązywać tzw. ochrona tymczasowa wynikająca z art. 10a ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Oznaczało to, że do czasu zakończenia postępowania nie można było prowadzić robót budowlanych ani remontowych wymagających ingerencji w substancję objętą postępowaniem.
Zmiana zakresu ochrony
Po objęciu stanowiska przez nowego Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Marcina Dawidowicza w kwietniu 2024 r. postępowanie nabrało tempa.
21 maja 2024 r. przeprowadzono pierwsze oględziny osiedla. W ich wyniku uznano, że zgodnie z obowiązującymi przepisami Zatrasie nie powinno być kwalifikowane jako układ urbanistyczny, lecz jako historyczny zespół budowlany.
7 października 2024 r. wydano formalne postanowienie zmieniające zakres prowadzonego postępowania właśnie na historyczny zespół budowlany.
Kilka tygodni później, 4 listopada 2024 r., Stowarzyszenie Zatrasie przedstawiło własne stanowisko, postulując wyłączenie zespołu garaży z obszaru wpisu do rejestru zabytków. Organizacja zaproponowała pozostawienie tam jedynie strefy ochrony konserwatorskiej oraz możliwość realizacji w przyszłości nowoczesnego garażu wielopoziomowego lub zabudowy mieszkaniowej z garażami w przyziemiu i parkingiem podziemnym. Warto podkreślić, że obowiązujący miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego już wcześniej dopuszczał rozbiórkę garaży i pawilonów handlowych oraz budowę w tym miejscu pięciokondygnacyjnego budynku mieszkalnego z usługami i parkingiem podziemnym.
Pierwsza decyzja o wpisie
23 kwietnia 2025 r. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków wydał decyzję nr 42/2025 o wpisaniu Zatrasia do rejestru zabytków.
Od tej decyzji WSM złożyła odwołanie do Generalnego Konserwatora Zabytków działającego przy Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
W grudniu 2025 r. Generalna Konserwator Zabytków Bożena Żelazowska uchyliła decyzję w zaskarżonej części i przekazała sprawę do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji. Nie oznaczało to zakwestionowania samej idei ochrony konserwatorskiej, lecz konieczność ponownego przeprowadzenia części postępowania.
Druga decyzja i kolejne odwołanie
18 kwietnia 2026 r. prezes WSM Przemysław Prus poinformował, że Spółdzielnia oczekuje na nową decyzję konserwatora oraz zapowiedział, iż niezależnie od jej treści nie będzie już składała kolejnych odwołań.
23 kwietnia 2026 r. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków wydał nową decyzję nr 61/2026 o wpisaniu Zatrasia do rejestru zabytków.
Pomimo wcześniejszych deklaracji w maju 2026 r. WSM ponownie złożyła odwołanie do Generalnego Konserwatora Zabytków.
Niezależne postępowania o odmiennych skutkach
Historia Zatrasia pokazuje, że równolegle prowadzone były dwa całkowicie odrębne postępowania administracyjne. Pierwsze dotyczyło Gminnej Ewidencji Zabytków i zakończyło się prawomocnym wykreśleniem osiedla z GEZ po wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z czerwca 2026 r.
Drugie dotyczyło wpisu do rejestru zabytków prowadzonego przez Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Postępowanie to rozpoczęło się w 2023 r., doprowadziło do wydania dwóch kolejnych decyzji o wpisie do rejestru zabytków i nadal toczy się w trybie odwoławczym przed Generalnym Konserwatorem Zabytków.
Choć oba postępowania często były ze sobą utożsamiane, miały odrębne podstawy prawne, prowadziły je różne organy i każde z nich wywoływało inne skutki prawne. W praktyce zakończenie sprawy dotyczącej GEZ nie przesądzało o losach postępowania rejestrowego, które toczyło się niezależnie i według odrębnych przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
Napisz komentarz
Komentarze