Wiktor Zając
W tym artykule przeczytasz o:
- historii "ronda", które miało być zegarem słonecznym;
- gnomonie, który stał się pomnikiem przyrody;
- jednym z najbardziej charakterystycznych placów Żoliborza Oficerskiego;
- założeniach prof. Romulada Gutta;
- ludziach, którzy niegdyś zamieszkiwali pl. Słoneczny.
Początki Kolonii Oficerskiej
Początki Kolonii Oficerskiej sięgają 1922 roku, kiedy rząd przydzielił spory teren pomiędzy Cytadelą, ul. Krasińskiego, Felińskiego i Gen. Zajączka Mieszkaniowemu Stowarzyszeniu Spółdzielczemu Oficerów w Warszawie. Przed powstaniem Cytadeli w tym rejonie znajdowały się takie ulice jak Śmiała, Żyzna czy Tania. Pierwsza z nich znalazła swoje miejsce w nowym układzie przestrzennym zaprojektowanym przez zespół najwybitniejszych architektów i urbanistów, pod kierownictwem Kazimierza Tołłoczki, przy współpracy Tadeusza Tołwińskiego, Rudolfa Świerczyńskiego i Romualda Gutta. Projekt Kolonii Oficerskiej powstał już w 1921 roku.
Zamiana lokalizacji budowy i powstanie kolonii
Początkowo planowano wybudowanie kolonii w rejonie Kolonii Staszica i ul. Topolowej na Ochocie. Ostatecznie Magistrat odmówił wydania pozwolenia na budowę, ponieważ zgodnie z planami dzielnicy miał tam powstać park. W zamian, Zarząd Miasta zaproponował grunty w pobliżu Cytadeli Warszawskiej. Mieszkaniowe Stowarzyszenie Spółdzielcze Oficerów zarejestrowało swój statut w wyjątkowym dniu – 11 listopada 1921 roku. Kamień węgielny pod budowę Kolonii Oficerskiej położono 18 lipca 1922 roku. Pierwszym wybudowanym domem był szeregowiec przy ul. Czarnieckiego 11–17. Każdy z architektów odpowiadał za zaprojektowanie konkretnego budynku w ramach całego kompleksu.
Miasto-Ogród jako inspiracja
Założenie urbanistyczne Kolonii Oficerskiej miało nawiązywać do idei Miasta-Ogrodów, której początki sięgają końca XIX wieku. Była to koncepcja miasta satelickiego, oddalonego od Śródmieścia, z niską, luźną zabudową i dużym udziałem terenów zielonych. Autorem koncepcji Miasta-Ogrodów był Ebenezer Howard.
Rondo – serce Żoliborza Oficerskiego
Najbardziej rozpoznawalnym budynkiem na Żoliborzu Oficerskim był dom dla dziesięciu rodzin przy „Rondzie”, zaprojektowany przez Romualda Gutta. „Rondo”, początkowo określane jako plac Słoneczny, zamykało oś kompozycyjną ul. Śmiałej od strony północnej. Oprócz ul. Śmiałej, „Rondo” przecinała ul. Forteczna, łącząca ul. Czarnieckiego z ul. Kaniowską. Półkolisty szeregowiec został usytuowany po północnej stronie „Ronda”. Budowa trwała od 1922 do 1925 roku. Budynek składał się z dziesięciu segmentów i nie tworzył regularnego łuku, lecz tworzył łamaną fasadę złożoną z dziesięciu brył. Architektura budynku, nawiązująca do stylu narodowego i polskiego dworku, była oszczędna w detalu. Widać w niej również wpływy zabudowy szeregowej w stylu ekspresjonistycznym, popularnej w tym samym czasie w Berlinie. Proporcje brył, otwory okienne, podział szprosów okiennych i wklęsłe ściany z łukami to elementy, które łączyły tradycję z nowoczesnością.
Charakterystyka architektury i detali
Dom dla dziesięciu rodzin przy pl. Słonecznym został pokryty dachówką karpiówką, a ściany białymi tynkami. Elewacja była podkreślona charakterystycznymi wklęsłymi ścianami z łukami, z trzema łukami na każdy segment. Linię dachu podkreślał gzyms z cegieł ułożonych w ciekawy wątek. Pierwotnie we wszystkich domach znajdowały się drewniane okna malowane na biało, otwierane na zewnątrz, z szprosami charakterystycznymi dla stylu dworkowego.
Klon zamiast topoli
Nazwa „pl. Słoneczny” nie była przypadkowa. Pierwotnie na środku „Ronda” miała rosnąć topola włoska (Populus nigra „Italica”), której cień padałby na poszczególne ściany domów numerowanych od 1 do 10. Romuald Gutt, projektując dom dla dziesięciu rodzin, chciał stworzyć zegar słoneczny. Topola miała być gnomonem, czyli najstarszym urządzeniem astronomicznym w formie słupa lub pręta. Gutt wykorzystał drzewo jako punkt orientacyjny w układzie przestrzennym Żoliborza Oficerskiego. Ostatecznie, zamiast topoli włoskiej, na środku placu rośnie klon srebrzysty, który w 1975 roku został uznany pomnikiem przyrody. W ostatnich latach drzewo zostało zaatakowane przez grzyby, co skutkuje jego stopniowym rozpadem.
Różnice w ukształtowaniu terenu
Obecnie trudno dostrzec tylną elewację domu dla dziesięciu rodzin. Choć jest ona równie prosta, z tarasami i wejściami do ogrodów, mało kto wie, że za nimi znajduje się spora skarpa. Idąc od strony ul. Kaniowskiej, można zauważyć dużą różnicę w ukształtowaniu terenu. Wydaje się, że Żoliborz Oficerski jest płaski, jednak wchodząc od strony „małej” Krasińskiego w ul. Kaniowską, domy wzdłuż tej ulicy znajdują się znacznie niżej niż domy przy pl. Słonecznym.
Zniszczenie kolonii i odbudowa Żoliborza Urzędniczego
Prof. Romuald Gutt, równolegle z domem przy pl. Słonecznym, zaprojektował nieistniejące już domy przy podobnym „Rondzie” na Żoliborzu Urzędniczym. Były to domy przy pl. Henkla i ul. Wyspiańskiego. Cała kolonia została całkowicie zniszczona podczas Powstania Warszawskiego. Niespełna 10 lat później architekt Jacek Nowicki, asystent prof. Gutta, zaprojektował nową Kolonię Wyspiańskiego wraz z pl. Henkla. Nowicki, omijając doktrynę socrealizmu, zaprojektował w pracowni Zakładów Osiedli Robotniczych osiedle domów wielorodzinnych w stylu dworkowym. W obliczu głodu mieszkaniowego w Polsce, nie było mowy o odbudowie segmentów, dlatego zaproponowano klatkowce z niewielkimi mieszkaniami. Początkowo naczelny architekt Warszawy, Jan Klewin, nalegał na podwyższenie zabudowy, co jednak na szczęście nie doszło do skutku. Nowicki umiejętnie ukrył ostatnie kondygnacje pod dachem mansardowym, jednocześnie ratując wiele drzew na terenie ul. Wyspiańskiego.
Mieszkańcy pl. Słonecznego
Na pl. Słonecznym, pod „jedynką”, mieszkał Wilhelm Raff – magister prawa. Pod numerem 3 mieszkał ppłk Wacław Ostyk-Syrewicz, a pod numerem 4 ppłk J. M. Zamecki. Z kolei pod numerem 5 mieszkał mjr piechoty Zygmunt Brockhusen, a pod numerem 7 ppłk Stanisław Sadowski. Pod numerem 8 mieszkał porucznik Leonard Łada Czarnowski, a po wojnie Tadeusz Iskierka – artysta plastyk oraz architekt, przez wiele lat związany z Biurem Odbudowy Stolicy.
- Łukasz Heyman, Nowy Żoliborz 1918-1939, Instytut Sztuki PAN, Ossolineum, Wrocław 1976;
- Tomasz Pawłowski, Jarosław Zieliński, Żoliborz. Przewodnik historyczny, Rosner & Wspólnicy, Warszawa 2008;
- "Architektura i Budownictwo" 1926 nr 6.
Napisz komentarz
Komentarze