Rzemieślnicy Żoliborza - wywiad z tapicerem Zbigniewem Gajowym

Antonina Steffen: Jaka jest historia prowadzonego przez Pana zakładu?

Zbigniew Gajowy: Kiedy byłem młodym chłopakiem, nie sądziłem, że będę uprawiał ten zawód. Zajmowałem się sportem, ale zacząłem takie praktyki u swojego ojca. Od 1967 prowadził usługi tapicerskie na Żoliborzu, na ulicy Biniowieckiej, przed śmiercią pracował w tym miejscu. Jako młody chłopak, szesnasto-siedemnastoletni, trochę praktykowałem u niego, celując w sport wyczynowy. Potem stwierdziłem, że moja kariera sportowa się nie powiedzie, więc nauczyłem się tego zawodu i polubiłem to zajęcie - przynosi mi satysfakcję, potrafię utrzymać rodzinę. W tej pracowni pracuję już z 37 lat, prowadząc ten zakład osobiście. Już jako młody chłopak prowadziłem tę pracownię pod swoim nazwiskiem, miałem 21 lat, wychodząc prosto z wojska i mając w ręku fach. Od tamtej pory poznałem mnóstwo osób na Żoliborzu. Ten zawód pozwala mi realizować swoją pasję do historii, poznaję nowych ludzi, ich historię, zwłaszcza kiedy otrzymuję do pracy stare, zabytkowe meble. Nie ukrywam, że czasy się zmieniły: starsze pokolenia odeszły lub często ich nie stać na to, aby te stare, przedwojenne meble poddawać renowacji, więc pracujemy również ze współczesnymi meblami, aby dalej mieć zajęcie. Zawsze robiliśmy meble i stylowe, stare, i te nowoczesne.

AS: Jakie były najstarsze meble, z którymi miał Pan okazję pracować? 

ZG: Na pewno z początku XIX wieku, są często sygnowane datami na ramach. Zdarzają się, jeśli ktoś w rodzinie o nie dbał.

A w jaki sposób pana tata został tapicerem? 

Mój ojciec, Władysław Gajowy, miał dwóch braci: Bronisława i Henryka. Wszyscy trzej byli tapicerami i wszyscy trzej już nie żyją, ale prowadzili swoje pracownie w różnych częściach Warszawy. Henryk na Pradze, Bronisław na Bielanach a mój ojciec na Żoliborzu. Każdy z nich zaczynał w państwowych zakładach meblarskich, gdzieś na Kawęczynie. Nauczyli się zawodu tapicerstwa i wielu tapicerów starszej daty rozpierzchło się po Warszawie, zaczynając właśnie w tamtym miejscu. Między innymi historia ojca i moich wujów się tam zaczyna. Tak było po wojnie, kiedy młodzi chłopcy uczyli się zawodu, a potem jako tapicerzy prowadzili w Warszawie swoje działalności. 

Jak Pański tata trafił na Żoliborz?

Dostał mieszkanie na Bielanach - kiedyś to była jedna dzielnica z Żoliborzem. Z uwagi na to, żeby mieć blisko zakład, zorganizował sobie lokal usługowy na Biniowieckiej, ale przez jakiś czas prowadził też zakład na Pradze. Zanim ja zacząłem pracować w tym lokalu, działał tutaj wieloletni tapicer, pan Kowalczyk i ja przejąłem ten lokal w 1987 roku po jego śmierci. Ojciec zaczął tutaj ze mną pracować, już pod koniec swojego życia. 

Czyli rzemiosła nauczył się pan od ojca?

Tak. Była szkoła tapicerska zawodowa, gdzie nauczano technologii, materiałoznawstwa, ale praktyki odbywały się w prywatnych warsztatach: ktoś uczył się tapicerstwa, ktoś stolarstwa, ktoś introligatorstwa. Była to klasa wielozawodowa, każdy miał praktyki w innych zakładach pracy. 

Ma pan jakie grono stałych klientów?

Oczywiście, mam klientów, którzy od lat od czasu do czasu zjawiają się u nas, z Żoliborza i nie tylko, bo na przestrzeni wielu lat ludzie się przeprowadzali. Najwięcej klientów mamy oczywiście z Żoliborza, Śródmieścia i Mokotowa, ale właściwie z każdej dzielnicy przywożone są meble, również z Konstancina i Legionowa, z całej okolicy Warszawy.

Uważa pan, że jest to zawód, który ma przed sobą  przyszłość?

Konkurencja nas nie rozpieszcza, bo przybywa dużych centrów meblowych, takich jak IKEA, robiących taką “masówkę”, która jest dosyć tania. Trudno konkurować z nimi, bo kupują oni u dość dużych producentów, oczywiście są to meble słabszej jakości i ze słabszej jakości materiałów. My bazujemy na takich meblach, które są bardziej wyrobem rzemieślniczym, czasami robimy również meble na zamówienie. Ale naprawiamy też meble producentów masowych, jeśli coś pękło albo się złamało - opłaca się to naprawić. Klienci u nas wymagają dłuższego okresu wytrzymałości niż od producentów mebli tzw. masowych. Na szczęście mamy co robić. 

Jak zmienił się ten zawód na przestrzeni lat? 

Kiedy zaczynałem uczyć się tego zawodu, to używaliśmy dużo narzędzi, można powiedzieć, historycznych, takich jak mały młotek tapicerski - nie mylić z dużym młotkiem. Taki młotek ma maleńki łepek, którym trzeba było trafiać w malutkie gwoździki, teksy, i to się robiło dużo wolniej. Dzisiaj pracujemy zupełnie innymi narzędziami, są to pistolety pneumatyczne, maszyny, na których szyjemy są dużo bardziej precyzyjne i łatwiej szyć grube skóry i inne grube tkaniny. Oczywiście zaczynałem też na starszych typach maszyn, narzędziach typu ręczne młotki różnej wielkości. Taki stary młoteczek wisi u nas na wieszaku - czasem dalej go używamy, ale te nowoczesne pistolety pneumatyczne bardziej oszczędzają drzewo, bo wbicie dużej ilości gwoździków w drzewo, które ma na przykład 100 lat i jest słabsze z uwagi na wiek, jest ryzykowne. Zszywacz oszczędza rozszczepianie się drewna. Gwoździk przy gwoździku powoduje, że drewno ma większą tendencję do rozejścia się. To są akurat plusy nowoczesnej technologii. 

Pamięta pan jakieś meble, które stanowiły dla pana szczególne wyzwanie? 

Jak się uczyłem tego zawodu, to wiadomo, że wszystko robi się zawsze po raz pierwszy. Jeśli mebel w jakimś wykończeniu trafiał od mnie pierwszy raz, wtedy naprawdę musiałem pomyśleć, żeby zrobić go poprawnie,  żeby ładnie wyglądał i znowu służył wiele lat. Nie wszystko jesteśmy w stanie  wykonać tą samą technologią, możemy zrobić podobną rzecz, ale wykonać ją troszkę inaczej. Jak w każdej dziedzinie  technologia wykonania się zmienia - również moda, tkaniny, wykończenia. To również trzeba śledzić, podążać za tym. Wiemy, że pewne rzeczy ze względu na technologię, jaką są wykonane, nie zostaną przez nas zrobione w identyczny sposób. Są pewne maszyny, których nie zdobędę, bo są bardzo kosztowne i zajmują bardzo dużo miejsca. Maszyny wielkoprodukcyjne, które zszywają duże połacie. 

Czy zdarza się jeszcze dzisiaj, że coś pana zaskoczy?

Z tradycyjnych mebli, na których się wychowywałem raczej nie, natomiast z tej nowoczesnej technologii tak. 

Zauważył pan jakąś modę na antyki, która powróciła w którymś konkretnym momencie? W końcu na przełomie lat 90 i dwutysięcznych weszły zakłady masowej produkcji mebli, o których pan wspominał. 

Pamiętam, że kiedy pracowałem jako tapicer pod koniec lat dziewięćdziesiątych i w pierwszej  połowie lat dwutysięcznych to były czasy, kiedy meble cieszyły się dobrym powodzeniem. Były bazary takie, jak ten na Kole. Teraz on nie funkcjonuje tak  jak kiedyś. Wówczas jak tylko podjeżdżali handlarze z meblami, trzeba było być szybkim, żeby kupić coś jako pierwszy. One schodziły naprawdę bardzo dobrze. Oczywiście to były meble tapicerowane i nietapicerowane - komody, szafy, na większości była tylko stolarka. To był ten czas, kiedy, jak ja to żartuję, wielu Polaków kupowało sobie szlachectwo, kupując takie stylowe meble do domu. Mieliśmy wówczas bardzo dużo zleceń na renowację. Dzisiaj młodzież mebluje raczej nowoczesne studia, więc starych mebli przychodzi do nas mniej. Stare meble wymagają większych kosztów, bo jak rozbierzemy to do gołego szkieletu, to najpierw należy naprawić stolarkę, a potem tapicerkę. Więc jest to złożony temat i obie te czynności są dosyć pracochłonne, bo w tego typu meblach nie używamy gąbki, ale sprężyny sznurowanej, sznur konopny, trawa morska - tam nie ma grama gąbki. Dzisiaj w tych nowoczesnych meblach są jakieś formatki szybko wycięte z gąbki i przychodzi się do pozycji krycia i wykonawstwo takiego mebla jest szybsze. 

Wraca jednak również moda na meble z okresu PRL-u, na przykład fotele “Liski”. Często całe kawiarnie lub bary są umeblowane w taki sposób. 

Dzisiaj akurat nie mamy, ale tak, bardzo często robimy “Liski”. Jest parę modeli “liskopodobnych” - to wdzięczne foteliki, bo są nieduże, wygodne i lekkie. Dużo młodych osób znajduje podobne fotele gdzieś wystawione pod śmietnikami i przynosi do nas, bo jakaś starsza osoba nie chce podejmować się renowacji takiego meble i woli kupić coś nowego. Są kawiarnie, gdzie wystrój jest stylizowany na lata 60 i 70. 

Czy przychodzą do Państwa również właściciele biznesów, typu kawiarnie i restauracje? 

Tak, w okolicach Rydygiera i Przasnyskiej jest kawiarnia pewnej pani, która co jakiś czas przynosiła krzesła - między innymi “Liski” do renowacji”. Na przestrzeni lat przyniosła mi około 10-15 takich fotelików i krzeseł. 

Z konserwatorami antyków raczej nie mają państwo do czynienia?

Jeśli chodzi o konserwację stolarską antyków, prowadzi taki zakład mój brat bliźniak, który również pracuje na Żoliborzu, na Mickiewicza 27. Te meble, które mamy tutaj dzisiaj po rozebraniu trafią właśnie do niego, żeby odrestaurował stolarkę, kiedy będzie już oczyszczona, wraca to ponownie do nas, a my robimy tapicerkę. On robi głównie meble stylowe i antyczne metodą przedwojenną, gdzie używana jest politura. 

Widzę, że  zainteresowanie meblami  zostało w Pana rodzinie.

Ja się uczyłem fachu u ojca, natomiast on u naszego wujka, który był stolarzem. Często podejmujemy się pracy nad czymś wspólnie. Klienci wiedzą, że brat robi to, ja to i często mamy wspólnych klientów, na Żoliborzu i nie tylko. Kompletny mebel można od nas odebrać, albo my też go odwozimy, bo nie każdy ma możliwość przyjechania po niego. Mamy auto dostawcze, jesteśmy w stanie mebel zabrać i oddać.

Czy młode pokolenie jest jakkolwiek zainteresowane tym zawodem? 

Mój syn, który ma 31 lat, również jest tapicerem. Prowadzi swoją pracownię, również na Żoliborzu, bo na ulicy Elbląskiej 37. Uczył się zawodu u mnie. Skończył studia administracyjne, ale niespecjalnie mu to odpowiadało. A kiedy studiował, w czasie wolnym robił u mnie różne rzeczy - najpierw jako pomocnik, potem rzeczy coraz bardziej precyzyjne aż w końcu nauczył się tego zawodu. Zaczął pracować jako tapicer i jest zadowolony.

Czyli już trzecie pokolenie pracuje w pana rodzinie w tym zawodzie. 

Dokładnie. 

Czy to Pan popchnął go jakoś w tę stronę?

Absolutnie, nawet nie bardzo byłem na początku zadowolony, zachęcałem go do znalezienia sobie jakiejś lżejszej pracy, nowocześniejszej. Ale też nie mówiłem, żeby tego nie robił. Nauczył się, może pracować i widzę, że wychodzi mu to, ma pracowników więcej niż ja i rozwija się. Bardziej się reklamuje w internecie  niż ja, żeby mieć większe zamówienia, obsługuje firmy, hotele, robi nowocześniejszą tapicerkę niż ja - komplety wypoczynkowe w skórze, w tkaninie. 

Czyli można sobie wyrobić też pewną specjalizację w obrębie tego rzemiosła. 

Tak. Choć my robimy tutaj tak naprawdę wszystko, również tapicerowane panele wyklejane na ścianach. Rzadziej, ale też. Na przykład wnęki szaf, gdzieś w przedpokoju albo w wiatrołapie. Jest to przyklejane lub wieszane. Wtedy wychodzimy poza zakład, zajmujemy się montażem u klienta w mieszkaniu. 

Ile osób pracuje tutaj w zakładzie?

Ja pracuję jako tapicer i mam jednego pomocnika, więc jest nas dwóch. Jest to mały zakład, nie mamy wielkiej hali.

Lubi pan ten zawód, prawda? 

Tak, polubiłem. Nie chciałem się przebranżowić, jako młody człowiek, widziałem, że robię rzecz, która nie jest masowa. Mam do czynienia bezpośrednio z człowiekiem, nie powstaje to w hali produkcyjnej, tylko codziennie ktoś do mnie przychodzi, mam jakiś ruch albo jeżdżę do klienta wycenić meble, do hurtowni. Mogę poznawać różnych ludzi, jestem w ruchu, nie siedzę za biurkiem cały dzień, robiąc jedną rzecz, tylko właściwie codziennie zajmuję się czymś innym. Oczywiście meble się powtarzają, ale wykonuję je w różnych obiciach. 

Jest jakiś typ mebla. którym najbardziej lubi się pan zajmować?

Są meble bardziej i mniej pracochłonne. Przedwojenne, tradycyjną metodą, na trawie morskiej. Niektórzy mówią, że trwa morska się bardzo kurzy, a ten materiał jest bardziej brudzący się, stare wyściółki się kurzą, jest to bardziej brudzące zajęcie. Stara gąbka też się kruszy, ale nie pyli się. Właściwie lubię robić każde meble, stylowe są ciekawsze, bardziej widać duszę tych mebli. Ciekawszy jest efekt wykończenia, efekt ostateczny potrafi być bardzo ładny. Meble nowoczesne cechuje o wiele większa prostota, ale też lubię się nimi zajmować. 

Na koniec zawsze pytam właścicieli, czego by życzyli sobie dla swoich zakładów. Zapytam więc i teraz, czego Pan by sobie życzył? 

Żeby wróciły lata 90 i początek dwutysięcznych, kiedy mebli było o wiele mniej na rynku i tapicer miał o wiele więcej zajęcia. W każdym zawodzie każdy by chciał mieć dużo klientów, a to był czas, kiedy Polska wychodziła z pewnego kryzysu i nie było aż tak dużo mebli w marketach i salonach. Nie chodzi o to, że żałuję tych przemian, bo nie, bardzo dobrze, że mamy w Polsce wszystkiego dużo. Zapotrzebowanie na tapicera jest nadal, natomiast jest dużo tanich mebli. Nie lubię, kiedy ktoś przychodzi, ja wyceniam renowacje i ktoś porównuje ten koszt do mebli kupionych w IKEA czy innych sieciach. Są to bardzo tanie meble, czasami aż się zastanawiam, jak producenci są w stanie je produkować za tak niskie ceny. Jakość jest mniejsza. Gdybym ja robił meble słabej jakości, zawiódłbym klientów. Nie możemy sobie pozwolić na robienie czegoś mało trwałego. Muszą to być lepsze materiały, wszystko musi być solidnie zrobione w środku - nawet jeśli tego nie widać. Żeby miało wypełnienie lepszej jakości. Oczywiście, lata 90 były to ciężkie lata wychodzenia z kryzysu, ale dla tapicerów było to Eldorado, było dużo zamówień. Oczywiście ten czas był ciężki ze względu na trudność w zakupie materiałów obiciowych i innych. Potem się to stosunkowo zaczęło poprawiać, ale końcówka lat 80, kiedy zaczynałem działalność, było bardzo ciężko. Trzeba było szukać, gdzie coś rzucili. Jak klient wchodził do mnie, w rogu stały dwie belki - belka materiału w kwiaty i belka materiału na przykład zielonego. Więc jeśli ktoś chciał materiał jednobarwny, musiał wziąć ten zielony. To były czasy trochę jak u Barei.