Wiktor Zając
W tym artykule przeczytasz o:
- historii Szklanego Domu – od modernistycznej wizji inspirowanej „Przedwiośniem” po jego rolę w czasie II wojny światowej i Powstania Warszawskiego;
- wyjątkowej architekturze budynku zaprojektowanego przez Juliusza Żórawskiego zgodnie z zasadami Le Corbusiera;
- powojennych losach obiektu, jego odbudowie, wizycie Pabla Picassa oraz współczesnej renowacji oraz nowej kawiarni w stylu lat 40.
Stefan Żeromski pisał o szklanych domach już w „Przedwiośniu” w 1924 r. To właśnie w tej powieści Seweryn Baryka roztacza przed swoim synem, Cezarym, wizję odrodzonej Polski, przedstawiając utopijny obraz nowoczesnego i bogatego kraju. Żoliborz, jako materialny symbol nowoczesnej dzielnicy wybudowanej na esplanadzie Cytadeli, miał być z założenia nowoczesny. Takim też planowano uczynić budynek przy ul. Mickiewicza 34/36, zaprojektowany przez Juliusza Żórawskiego. To właśnie on zdobył I nagrodę w konkursie na realizację domu mieszkalnego dla Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych (PZUW).
Projekt i zasady nowoczesnej architektury
Projekt Żórawskiego uwzględniał pięć zasad architektury Le Corbusiera, tj. konstrukcję szkieletową, wstęgowe (horyzontalne) okna, płaskie dachy z tarasami, wolną elewację „oderwaną” od ziemi za pomocą pilotis (słupów) oraz wolny plan. Budowa Szklanego Domu rozpoczęła się w 1937 r.
Żórawski zaplanował budynek na planie litery „L”, z czego dłuższy bok stanowi pierzeję ul. Mickiewicza. Ze względu na swoją długość – nieco ponad 100 metrów – oraz masywną bryłę do dziś stanowi on główny akcent okolicy. Pięciokondygnacyjny budynek znakomicie wpisał się w opadający teren, łącząc Żoliborz Górny z Żoliborzem Dolnym i Marymontem. Projektując parter Szklanego Domu, Żórawski najprawdopodobniej inspirował się Domem Studentów Szwajcarskich projektu Le Corbusiera w Paryżu z początku lat trzydziestych. Prześwit został oddzielony od ulicy kutą kratą o ciekawych wzorach.
Nowatorskie rozwiązania
Do innych nowatorskich rozwiązań należał parking podziemny z dwoma zjazdami. Garaż, przewidziany na 20 miejsc postojowych, pełnił jednocześnie funkcję schronu i był pierwszym tego typu rozwiązaniem w stolicy.
Od strony ul. Mickiewicza budynek nie posiada wielu detali architektonicznych. Oprócz wstęgowych okien i boniowań uwagę przyciągają żelbetowe daszki nad tarasami. Inaczej prezentuje się elewacja od strony podwórza, gdzie na bocznym skrzydle znajdują się liczne balkony oraz żelbetowa pergola przy wejściu do jednej z klatek schodowych. Pierwotnie w budynku znajdowało się 110 mieszkań, a projekt uwzględniał zróżnicowany standard ich wykończenia.
Na dachu Juliusz Żórawski zaprojektował trzy oddzielne tarasy. Do najwyżej położonego prowadziły stalowe, wachlarzowe schody. Taras ten pełnił funkcję naturalnego solarium. Podobne rozwiązania architekt zastosował w domu PZUW na Powiślu oraz w budynku drukarni PKO przy ul. Bugaj. Forma tarasu nawiązuje zarówno do modnego wówczas stylu okrętowego, jak i do willi Savoye w Poissy projektu Le Corbusiera. Architekt uważał schody kręte za formę idealną. Żórawski zastosował spiralne schody nie tylko na tarasie, lecz także przy zejściu do garażu od strony ul. Tucholskiej – w tym przypadku wykonane z żelbetu.
W budynku znajdowały się również windy z kryształowymi lustrami. Obiekt miał być samowystarczalną jednostką mieszkaniową – pierwotnie wyposażoną także w kotłownię oraz zaplecze socjalne.
Wojna i Powstanie Warszawskie
Szklany Dom został oddany do użytku w 1939 r., jednak pierwsi lokatorzy zamieszkali w nim dopiero w 1940 r. W budynku znajdowały się zarówno kawalerki, jak i mieszkania dwu- i trzypokojowe. Podczas okupacji mieścił się tu Zakład Przyrodoleczniczy.
Obiekt odegrał również istotną rolę w trakcie Powstania Warszawskiego – 1 sierpnia 1944 r. przeniosło się tu dowództwo obwodu „Żoliborz” Armii Krajowej z ul. Krechowieckiej 6. Budynek stał się także kwaterą płk. Mieczysława Niedzielskiego „Żywiciela”. 31 sierpnia 1944 r. bomby lotnicze zniszczyły część budynku, powodując ogromne straty w ludziach. Pułkownik Niedzielski brał udział w odkopywaniu ofiar nalotu, a 30 września powstańcy opuścili budynek.
Powojenna odbudowa i wizyta Picassa
Po wojnie obiekt odbudowano. Prace zakończono przed planowanym Światowym Kongresem Intelektualistów w Obronie Pokoju w sierpniu 1948 r. Wtedy właśnie Szklany Dom odwiedził Pablo Picasso, a na jego dachu zorganizowano bankiet na cześć artysty.
Często wizytę Picassa błędnie łączy się z namalowaniem gołąbka na ścianie jednego z mieszkań. W rzeczywistości słynny gołąbek powstał na osiedlu Koło II projektu Heleny i Szymona Syrkusów – w jednym z mieszkań przy ul. Sitnika. Artysta odwiedził również szpital na rogu al. Wojska Polskiego i ul. Felińskiego, gdzie podziękował personelowi medycznemu za pomoc niesioną ludności cywilnej podczas Powstania Warszawskiego.
Mieszkańcy i przemiany własnościowe
W Szklanym Domu mieszkał m.in. Lucjan Rudnicki – pisarz, działacz socjalistyczny i komunistyczny oraz poseł na Sejm PRL I kadencji. W 1967 r. PZUW przekazał budynek miastu, co przez wiele lat utrudniało przeprowadzanie remontów. W 1989 r. obiekt wpisano do rejestru zabytków. Dziesięć lat później powołano Wspólnotę Mieszkaniową „Szklany Dom”, która stopniowo przeprowadziła jego kompleksową renowację. W Szklanym Domu mieszkał także Henryk Zieliński, polski krytyk filmowy i dziennikarz zmarły w 2020 r. Był redaktorem naczelnym "Ekranu", a także wiceprzewodniczącym Komisji Historycznej Towarzystwa Przyjaciół Warszawy. Był także przewodniczącym Wspólnoty Mieszkaniowej "Szklany Dom".
Nowe życie "Szklanego Domu"
Dzięki przeprowadzonym pracom udało się zachować modernistyczne detale architektoniczne. Na parterze budynku przez wiele lat działał sklep spożywczy, zamknięty kilka lat temu. Nad wejściem zachował się piękny modernistyczny neon.
Obecnie w tym miejscu funkcjonuje „Spożywczy Cafe” – kawiarnia utrzymana w stylistyce lat 40., działająca od września 2025 r.
- Dariusz Błaszczyk "Juliusz Żórawski. Przerwane dzieło modernizmu". Architekci Polscy 20. wieku", Salix alba, Warszawa 2010;
- Tomasz Pawłowski, Jarosław Zieliński "Żoliborz. Przewodnik historyczny", Wydanie pierwsze, Rosner&Wspólnicy, Warszawa 2008;
- Michał Krasucki, Monika Powalisz "ŻOL. Ilustrowany atlas architektury Żoliborza", Centrum Architektury;
- Mateusz Łuba, "Sekrety Szklanego Domu na warszawskim Żoliborzu. To miejsce odwiedził sam Pablo Picasso" warszawa.naszemiasto.pl;
- Łukasz Godlewski, "Szklany Dom: Perła Architektury Międzywojennej", klimatwarszawy.pl.
Napisz komentarz
Komentarze