Wiktor Zając
W tym artykule przeczytasz o:
- projekcie osiedla autorstwa Kazimierza Tołłoczki dla Syndykatu Dziennikarzy;
- założeniach przestrzennych z końca lat 20. XX w. dla otoczenia ul. Krasińskiego - Dziennikarskiej - Sułkowskiego - Karpińskiego;
- ludziach, którzy zamieszkiwali Osiedle Dziennikarskie;
- zniszczeniach wojennych oraz o powojennych przekształceniach Osiedla Dziennikarskiego.
O Żoliborzu Dziennikarskim możemy mówić zarówno o całym tzw. Dolnym Żoliborzu, rozciągającym się od pl. Wilsona do ul. Promyka, jak i o samym zespole architektoniczno-budowlanym, który wraz z zielenią Kolonii Dziennikarskiej wpisany został do rejestru zabytków. Obszar ten obejmuje teren znajdujący się w kwartale ulic Mickiewicza, Bohomolca, Promyka, Koźmiana i Krasińskiego. Poza tym kwartałem przypisuje się również teren rozciągający się od ul. Bohomolca aż do ul. Potockiej, Mścisławskiej i Małogoskiej. Niemniej jednak zabudowa znajdująca się na tym terenie była wznoszona przez różne podmioty, spółdzielnie mieszkaniowe, a także ZUS. Najbardziej odpowiednim określeniem na Żoliborz Dziennikarski jest jednak niewielki zespół budowlany, który obecnie znajduje się pomiędzy ul. Sułkowskiego, Dziennikarską, Tucholską i Karpińskiego.
Początki Osiedla Dziennikarskiego
W 1927 r. architekt Kazimierz Tołłoczko zaprojektował dla Spółdzielni Mieszkaniowo-Budowlanej „Osiedle Dziennikarskie” kameralną zabudowę składającą się z domów bliźniaczych, szeregowych oraz domu zbiorowego. Spółdzielnia powstała 5 lat wcześniej z inicjatywy Syndykatu Dziennikarzy Warszawskich. Tołłoczko był zaangażowany w wiele projektów na terenie Żoliborza. Wcześniej projektował niektóre domy na Żoliborzu Oficerskim.
Projekt Kazimierza Tołłoczki uwzględniał siedem domów bliźniaczych, z których jeden był połączony z domem zbiorowym, pełniącym rolę pierzei wzdłuż ul. Krasińskiego. Ponadto wzdłuż ul. Tucholskiej, po łuku, rozciągał się charakterystyczny szeregowiec, a także jeden nieduży budynek, połączony z domem zbiorowym przy Krasińskiego 6, tuż przy skrzyżowaniu ul. Dziennikarskiej i Tucholskiej. Był to tzw. „domeczek”, w którym mieszkał znany dziennikarz, pisarz, publicysta i felietonista Melchior Wańkowicz wraz z żoną Zofią oraz dwiema córkami. Zrealizowany na indywidualne zamówienie „Domeczek” Wańkowiczów, znajdujący się pod adresem Dziennikarska 3, powstał jako ostatni z całego założenia. Graniczył płotem z domem bliźniaczym Tucholska 3/5. To właśnie pod numerem 3 zamieszkał sam arch. Tołłoczko, który wcześniej sprzedał swoją willę przy ul. Myśliwieckiej 14 na Kolonii Profesorskiej, którą także zaprojektował i wybudował w latach 1923–1926. Po kilku latach, na początku lat 30., Kazimierz Tołłoczko postanowił przeprowadzić się na Osiedle Dziennikarskie na Żoliborzu.
Budowa kolonii rozpoczęła się jesienią 1928 r. Domy szeregowe i bliźniacze oddano do użytku pod koniec 1929 r., a dom zbiorowy – w 1930 r. Zabudowa osiedla była dostosowana do zamożności i potrzeb właścicieli domów. W większości były to przestronne mieszkania, natomiast te średniej wielkości znajdowały się w dziennikarskim, czterokondygnacyjnym domu zbiorowym, który, w przeciwieństwie do fasad pobliskich domów zbiorowych Spółdzielni „Akord” oraz I kolonii Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, zaprojektowanych w stylu narodowym, miał wyjątkowo skromną fasadę, składającą się z trzech szerokich ryzalitów, przedzielonych loggiami.
Ewolucja projektu i odniesienia do innych założeń urbanistycznych
Jedna z koncepcji Osiedla Dziennikarskiego, zamiast „domeczku” Wańkowicza i domu bliźniaczego, w którym mieszkał sam Tołłoczko, zakładała usytuowanie na ich miejscu czworaka po nieparzystej stronie ul. Tucholskiej, tym samym domykając szczelniej dziedziniec domu zbiorowego. Inną różnicą, jaką można zauważyć na jednym z rysunków aksjonometrycznych Kazimierza Tołłoczki, jest dom bliźniaczy Karpińskiego 14/16. W pierwotnej koncepcji miał on być usytuowany skosem do narożnika skrzyżowania ul. Karpińskiego i Sułkowskiego. Ostatecznie fasada domu została usytuowana frontem w stronę dzisiejszego Skweru Kompanii AK „Żniwiarz”. Niemniej pierwotny projekt nie uwzględniał alejki pieszej łączącej wejścia do tylnych ogrodów szeregowca przy ul. Tucholskiej 2/16 oraz bliźniaków od strony ul. Sułkowskiego.
Tego typu alejki były bardzo popularne pod koniec lat 20. w wielu miejscach, szczególnie za granicą, gdzie powstawały nowoczesne osiedla modernistyczne, m.in. w Niemczech i Austrii. Rozwiązania te wpisywały się w koncepcję „jednostki sąsiedzkiej”, gdzie alejki miały być ogólnodostępne i służyć spacerom dla okolicznych mieszkańców. W ten sposób mieszkańcy takich osiedli mogli łatwo nawiązywać więzi sąsiedzkie, spędzając czas w swoich ogrodach. Dobrym tego przykładem jest osiedle Hufeisensiedlung w berlińskiej dzielnicy Britz, zaprojektowane przez Brunona Trauta i Martina Wagnera w latach 1925–1933, które w 2008 r. zostało wpisane na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO. Analogiczne rozwiązania można także zauważyć w architekturze Osiedla Dziennikarskiego, choć jest to zdecydowanie mniejszy zespół, którego elewacje są znacznie skromniejsze niż te w Britz.
Kazimierz Tołłoczko projektując Osiedle Dziennikarskie, nawiązywał w dużej mierze do osiedli z końca lat 20., zaprojektowanych w stylu ekspresjonistycznym, ale już z pewnymi zapowiedziami stylu awangardowego – oszczędzając na detalach i podkreślając prostotę brył. Do bardziej zdobnych elementów należą liczne szprosy w oknach, glify wykończone szarą cegłą cementową, a także stolarka drzwiowa z jodełkowym wzorem klepek.
Powstanie Warszawskie i powojenna przebudowa osiedla
Powstanie Warszawskie spowodowało, że osiedle zostało w dużym stopniu zniszczone. Przede wszystkim całkowicie zbombardowany został dom zbiorowy przy ul. Krasińskiego 6, wraz z bocznymi skrzydłami, do których przylegał „domeczek” Wańkowiczów, a także dom bliźniaczy na rogu ul. Karpińskiego i ul. Tucholskiej. Zniszczony został także drugi dom bliźniaczy przy ul. Karpińskiego, pod numerami 10 i 12. Po dekrecie Bieruta odbudowa w tej samej formie zniszczonych budynków Osiedla Dziennikarskiego stała się niemożliwa.
Z początkiem lat 50., wraz z wejściem doktryny socrealizmu, Biuro Polityczne nakazało całkowite upaństwowienie budownictwa mieszkaniowego, odbierając spółdzielniom możliwość budowy nowych domów. Kompetencje te przejął Zakład Osiedli Robotniczych, który wybudował nowe budynki na terenach dawnej I kolonii WSM oraz Spółdzielni „Akord”. Tak powstała cała pierzeja bloków wzdłuż ul. Krasińskiego, począwszy od budynku 2/4/6. Na miejscu przedwojennej „6” pojawiła się „8”, a tam, gdzie była Spółdzielnia „Akord” i I kolonia WSM, powstał budynek pod numerem Krasińskiego 10. Nowa „8”, która całkowicie zmieniła wygląd całego kwartału aż do ul. Tucholskiej, nie uwzględniała zabudowy bliźniaczej. Wyjątkiem był tylko bliźniak przy ul. Karpińskiego 10 i 12. Niemniej nowy budynek o zbliżonych proporcjach posiadał dwuspadowy dach i inne wymiary okien.
Nieparzysta strona ul. Tucholskiej zupełnie nie przypominała już wizji Tołłoczki, a sam architekt nie mógł wrócić do swojego domu. W miejscu tym powstał ciąg garaży boksowych, a przy jednym i drugim skrzyżowaniu stanęły charakterystyczne wiaty śmietnikowe z cegły silikatowej w kształcie walca. Ta, stojąca bliżej ul. Dziennikarskiej, niejednokrotnie była powodem żartów i drwin, jako że znajdowała się w miejscu, gdzie przed Powstaniem stał dom Melchiora Wańkowicza.
Jeszcze o mieszkańcach
Po wojnie w nowym domu bliźniaczym mieszkała malarka Maria Anto z domu Czarnecka, która od lat 50. mieszkała i tworzyła swoje obrazy. Zmarła w 2007 r. Była matką Krystyny Antoszkiewicz, Zuzanny Janin, Edwarda Antoszkiewicza z pierwszego związku oraz Stanisława Cieślika z drugiego. Córka Marii Anto – Zuzanna Janin, również związana ze środowiskiem twórczym jako rzeźbiarka, poświęciła historii domu rodzinnego szereg swoich rzeźb, które znajdują się w Galerii Foksal. Z kolei w przedwojennym domu bliźniaczym, jeszcze przed wybuchem Powstania Warszawskiego, urodziła się znana projektantka wnętrz Alicja Opachowska-Szymańska – żona architekta Jana Szymańskiego, który poświęcił wiele publikacji na temat projektowania wnętrz. Od lat 70. oboje mieszkali na Zatrasiu.
Z biegiem lat na Osiedlu Dziennikarskim sporo się zmieniło. Wiele z przedwojennych domów zostało mocno przebudowanych. Zmieniały się rozmiary otworów okiennych, stolarka, a strychy zamieniano na poddasza użytkowe.
- Łukasz Heyman, Nowy Żoliborz 1918-1939, Instytut Sztuki PAN, Ossolineum, Wrocław 1976;
- Tomasz Pawłowski, Jarosław Zieliński, Żoliborz. Przewodnik historyczny, Rosner & Wspólnicy, Warszawa 2008;
- "Architektura i Budownictwo" 1931 nr 1.
Napisz komentarz
Komentarze